OSYM KPSS : Kamu Personeli Seçme Sınavı

not:Asagidaki linkten indirebileceginiz dosya sitemizde 6 bolum seklinde anlatilan makroiktisatin Istanbul Bilgi Universitesinin ders notlarindan derlenmis versiyonudur, .pdf uzantili olup acabilmeniz icin ucretsiz Adobe Acrobat dosyasina sahip olmaniz gerekmektedir.

>>>MAKROIKTISAT DERS NOTLARI<<<

MAKROIKTISAT 6

AÇIK EKONOMİ

Kavramlar ve modeller

Altıncı Bölüm

Açık ekonomi

Artık kapalı ekonomi varsayımını terkederek açık
ekonominin işleyişine bakabiliriz

Bir ekonominin açık yada kapalı olması iki ayrı
sürece tekabül eder

Dış ticaret akımları: ülke dışına mal ve hizmet
satılması ve ülke dışından mal ve hizmet satı
alınmasıdır

Sermaye akımları: ülke dışında varlık satı
alınması ve ülke dışına varlık satılmasıdır

Açık ekonomiler dünya mal-hizmet piyasalarında
ve dünya sermaye piyasalarında yer alırlar

Bu husus çok önemlidir: açık ekonomi, hem mal
ve hizmet hem de sermaye akımlarını kapsar

Açık ekonomi olarak Türkiye

Dünyada mutlak olarak kapalı ekonomi yoktur

Her ekonomide ihracat ve ithalat vardır

Mal ve hizmet ihracatının GSMH’daki payı bir
ekonominde açıklık derecesini ölçer

Sermaye hareketlerinin serbest olması (konverti-
bilite) bir başka makul açık ekonomi ölçüsüdür

Türkiye ekonomisi 1980′e kadar nisbeten kapalı
bir ekonomi idi

1980′lerde mal-hizmet ithalatını serbest bıraktı

1989′da TL’ye konvertibilite sağlandı

1996′da AB ile Gümrük Birliği Anlaşması ile
açık ekonomiye geçiş tamamlandı

Türkiye dışa açılıyor: 1979-99

	1979	1989	1999
( MİLYON USD)
GSYİH	92.774	107.012	183.755
İhracat	2.261	11.780	29.326
Döviz Geliri	4.798	22.472	53.249
İthalat	5.069	40.692	40.692
Döviz Gideri	6.271	21.511	54.613
Endüstriyel İhracat/Toplam İhrac	34,7	78,9	90,0
İşçi Gelirleri / Döviz Gelirleri	13,5	8,5	8,5
Döviz Geliri / GSYİH	5,2	29,0	29,0
Döviz Gideri / GSYİH	6,8	29,7	29,7

GSMH’da dış dünyanın payı 1975-2001

1975 1980 1985 1990 1995 2000

— Döviz geliri/GSMH — Döviz gideri/GSMH

Ödemeler Dengesi (Bilançosu)

Ekonominin dış dünya ile tüm işlemleri Ödemeler
Dengesinde (yada bilançosunda) yeralır

TCMB aylık olarak ÖD’ni hesaplar ve yayınlar

Ödemeler Dengesi dört ana kalemden oluşur

Cari işlemler hesabı

Sermaye hesabı

Net hata ve noksan

Rezerv değişiklikleri

ÖD daima dengededir: tanım icabı açık yada fazla
veremez

Ana kalemlerin her birinde açık yada fazla olabilir
ama hepsinin toplamı daima sıfırdır

İhracat, ithalat, net ihracat

İhracat (X) içeride üretilip dışarı satılan mal ve
hizmetlerdir

Ithalat (M) dışarıda üretilip içeride satılan mal ve
hizmetlerdir

Net İhracat (NX) = Dış Ticaret Açığı ihracatla
ithalat arasındaki farkdır

Dikkat: iktisatçılar için ihracat ve ithalat
hizmetleri ve faktör gelirlerini de kapsar

DİE tarafından her ay mal ihracatı (Free On
Board- FOB), mal ithalatı (Cost Insurance
Freight - CIF) ve dış ticaret dengesi açıklanır

Bunlar iktisatçıların kullandığı anlamda ihracat,
ithalat ve net ihracat değildir

Cari işlemler hesabı

ÖD’nin Cari İşlemler Hesabı ekonominin her tür
döviz gelir ve giderini kapsar

Dış ticaret açığından daha kapsamlı bir ölçüdür

Cari işlemler dengesi Net İhracat (NX) anlamına
gelir

Cari işlemler hesabının alt kalemleri:

-Mal ticareti: ihracat, bavul ticareti, ithalat, altın, transit, vs.

Görünmeyenler: turizm, faiz, navlun, kar
transferi, diğer görünmeyenler

Transferler: işçi dövizleri, resmi transferler

Dış ticaret açığı (fazlası) ve cari işlemler açığı
(fazlası) çok farklı şeylerdir

Dış ticaret açığı ve dış denge

(Milyar USD)	Ticaret Dengesi	Görünmeyenler	Cari İşlemler Dengesi
ABD	454	20	434
EU - 11	-10	-15	-25
Almanya	52	-76	-24
Brezilya	-1	-25	-26
Rusya	61	-15	46
Türkiye	-27	17	-10
İspnya	40	22	-18

2000 yılı verileri

Sermaye hesabı

ÖD’de, döviz geliri yada gideri olmayan döviz giriş
ve çıkışları Sermaye Hesabına kaydedilir

Sermaye hesabı mali işlemleri kapsar:

Yabancı doğrudan sermaye yatırımları (FDI)

Portföy yatırımları

Uzun dönemli borçlanmalar (1 yıldan uzun)

Kısa dönemli borçlanmalar (1 yıldan kısa)

Net sermaye hareketi NFI (Net Foreign Investment)
ekonominin dış dünya ile varlık alış verişini özetler
ve sermaye hesabı dengesi ile özdestir

Net hata ve noksan kalemi kaynağı bilinmeyen
döviz hareketlerini yakalar

TCMB döviz rezerv değişmeleri ÖD’de yer alır

Ödemeler dengesi: özet sunum

A. CARİ İŞLEMLER DENGESİ	B. SERMAYE HAREKETLERİ (REZERV HARİÇ)
İHRACAT FOB İHRACAT BAVUL TİCARETİ TRANSIT TICARET İTHALAT FOB İTHALAT CIF ALTIN İTHALATI TRANSİT TİCARET NAVLUN VE SİGORTA DIŞ TİCARET DENGESİ DİĞER MAL VE HİZMET GELİRLERİ TURİZM FAİZ DİĞER DİĞER MAL VE HİZMET GİDERLERİ TURİZM FAİZ DİĞER TOPLAM MAL VE HİZMET DENGESİ	doğrudan yatırımlar (net) portföy yatırımları (net) uzun vadeli sermaye hareketleri kullanımlar ödemeler mevduat (kmdth-net) kısa vadeli sermaye hareketleri varlıklar (net) verilen krediler bankalar döviz mevcutları diğer varlıklar yÜkÜmlÜlÜkler (net) sağlanan krediler mevduatlar
	C. NET HATA VE NOKSAN
KARŞILIKSIZ TRANSFERLER (ÖZEL) : NET	GENEL DENGE
İŞÇİ GELİRLERİ DİĞER KARŞILIKSIZ TRANSFERLER (RESMİ): NET İŞÇİ GELİRLERİ DİĞER	D. REZERV HAREKETLERİ
	ULUS. PARA FONU NEZD. VARLIKLAR ULUSLARARASI PARA FONU KREDİLERİ RESMİ REZERVLER

Ödemeler dengesi özeti: 1994-2001)

(MİLYARUSD)	TOPLAM 1994-2001	GSMH % Pay
İHRACAT İTHALAT	232,8 -328,0	16,5 -23,2
TİCARET DENGESİ	-95,2	-6,7
GÖRÜNMEYENLER ve TRANSFER GELİRLERİ GÖRÜNMEYENLER ve TRANSFER GHARCAMALARI	185,5 -101,0	13,1 -7,1
GÖRÜNMEYENLER VE TRANFER DENGESİ	84,5	6,0
A. CARİ İŞLEMLER DENGESİ	-10,7	-0,8
TOPLAM DÖVİZ GELİRLERİ TOPLAM DÖVİZ GİDERLERİ	418,3 -428,9	29,6 -30,3
B. SERMAYE HAREKETLERİ (REZERV HARİÇ)	12,6	0,9
DOĞRUDAN YATIRIMLAR (NET) PORTFÖY YATIRIMLARI (NET) TOPLAM BORÇLANMA (NET)	6,1 -3,2 9,7	0,4 -0,2 0,7
C. NET HATA VE NOKSAN	0,6	0,0
TOPLAM DÖVİZ ARZI (NET) (A+B+C)	2,5	0,2
F. TOPLAM REZERV DEĞİŞİMİ (+ düşüş)	-2,5	-0,2

Açık ekonomide tasarruf-yatırım

Milli gelir denklemini hatırlayalım

Y = C + I + G + NX

ÖD’den NX = NFI

Buna göre açık ekonomide tasarruf

Y -C -G = I + NX
_ S = I + NX = I + NFI

Tasarruf = İç yatırım + Net sermaye hareketi

Artı NFI (cari denge fazlası) yurt dışına net sermaye
çıkışıdır ve tasarrufun iç yatırımdan daha yüksek
olmasıdır

Eksi NFI (cari denge açığı) yurt dışından sermaye
girişidir tasarrufun iç yatırımdan daha küçük
olmasıdır

İç ve dış tasarruf

Yukarıdaki sonuç çok önemlidir

Açık ekonomide tasarruf-yatırım ilişkisini yeniden
ifade edebiliriz

Açık ekonomi, iç tasarrufun iç yatırımdan farklı
olabilmesine olanak tanır

Açık ekonomide toplam tasarruf iç ve dış tasarruf
toplamıdır

St = SD + SF Toplam Tasarruf = İç Tasarruf + Dış Tasarruf

Dolayısı ile yatırım toplam tasarrufa eşitlenir

ST = SD + SF = I

+ SF = - NFI = - NX (yani cari denge açığı)

Dış tasarruf yüksek yatırımı finanse eder

Döviz kurları

Döviz kurları açık ekonominin en önemli
fiyatlar arasında yer alır

Biri gözlenen diğeri hesaplanan üç farklı kur

Nominal döviz kuru (fiilen varolan)

Reel döviz kuru (enflasyondan arındırılmış)
-Satın alma gücü paritesi döviz kuru (nisbi fiyat

farklılıklarından arındırılmış)

Nominal döviz kuru bir birim ülke parasının satı
aldığı yabancı para miktarıdır

Örnek: 1 $ = 1.300.000 TL Amerikalılar kurdur;
1.000.000 TL = 0.769 $ Türkler için kurdur

Yüksek enflasyon nedeni ile Türkiye’de döviz
kuru ters kullanılmaktadır

Döviz kurunda değişim

Aynı miktar TL ile daha çok döviz alabiliyorsak,
TL nominal olarak değer kazanmıştır

Aynı miktar TL ile daha az döviz alabiliyorsak
TL nominal olarak değer kaybetmiştir

Devalüasyon ve revalüasyon aynı anlama gelir
fakat sadece sabit kur rejimleri için kullanılır

Nominal değişimi iki ülke arasındaki enflasyon
farkları ile karşilaştırarak reel döviz kuru bulunur

Türkiye’de bu hesabı TCMB yaparak (Tartılı
Efektif Reel Kur - TERK) yayınlamaktadır

Nominal değişime ve enflasyon farklarına göre
bir ülke parasının reel olarak aşirı-değerli yada
düşük-değerli olduğu söylenebilir

Satın alma gücü paritesi

Reel döviz kurlarını ne belirler?

Uzun dönem için en eski ve yaygın hipotez reel
kurların satın alma gücü paritesine göre
belirlendiğidir

Mantığı basittir: uzun dönemde dış ticarete konu
olan bir ürün (tradeables) her yerde aynı fiyata
satılmalıdır

Reel kurlar, heryerde fiyatları eşitleyecek şekilde
belirlenir; aksi halde ticaret karlı olacaktır

Ancak hizmetler için bu mümkün değildir

Dünya bankası ülke fiyat yapılarını karşilaştırarak
Satın Alma Gücü Paritesi kurları (PPP) hesaplar
ve yayınlar

Nominal kur ve enflasyon

Nominal kurların seyrini izlediğimiz zaman, uzun
dönemde ülkeler arasındaki enflasyon farkların
bire bir nominal kurlara yansıdığını görürüz

Yüksek enflasyonlu ülkelerde nominal kurlar
sürekli değer kaybeder

Düşük enflasyonlu ülkelerde nominal kurlar
sürekli değer kazanır

Türkiye’de uzun dönemde nominal kurdaki
değişimin tümü enflasyon farkı tarafından
açıklanmaktadır

Ancak satın alma gücü paritesi hipotezi cari
denge ağırlıklıdır

Kısa dönemde sermaye hareketleri nominal
kurun belirlenmesinde çok etkilidir

Açık ekonomide denge: klasik model

Önce basit bir model üstünde tasarruf, yatırım, dış
açık, reel faiz ve reel kur ilişkisine bakalım

Modelde klasik varsayımı kullanacağız: milli gelir
üretim fonksiyonu tarafından belirlenir

Bu durumda, iki piyasa (borçverilebilir fonlar
piyasası ve döviz piyasası) ve iki değişken (reel faiz
ve reel kur) olacaktır

Değişkenler iki piyasada birden belirlenecektir

Borçverilebilir fonlar piyasasını ve döviz piyasasını
tek tek ele aldıktan sonra ekonominin dengesini
saptayacağız

Dikkat: döviz kuru piyasada oluşuyor (serbest kur
rejimi); sabit kur rejimine sonra bakacağız

Borçverilebilir fonlar piyasası

Açık ekonomide tasarruf özel ve kamu
tasarrufudur

S = Y -C -G = ( Y -T -C) + ( T -G )

Tasarruf borçverilebilir fonlar piyasasında arzdır

Yatırım borçverilebilir fonlar piyasasında taleptir

Açık ekonomide tasarruf iç ve dış yatırım
toplamına eşit olmalıdır

S = I + NFI

Bu eşitliği denge reel faiz haddi temin eder

Reel faiz haddi tasarrufla iç ve dış yatırımları
eşit hale gelmesini sağlayacak düzeyde oluşur

Faiz haddi

Borçverilebilir fonlar piyasasında

denge

5%

Tasarruf ( S )

Yatırım ( I + NFI)

TL 1,200 trl.

0

0

Borçverilebilir Fonlar (trilyon TL)

Döviz piyasasında arz ve talep

Döviz piyasasında arz ve talep Net İhracat NX ve
Net Sermaye Hareketi NFI kökenlidir (NX = NFI)

NX (cari işlemler dengesi) döviz piyasasında TL
talebini temsil eder (net ihracattan gelen döviz
bozduruluyor)

TL’nin reel değer kaybı TL talebini arttırır: NX
eğrisi negatif eğimlidir

NFI (sermaye hesabı dengesi) döviz piyasasında TL
arzını temsil eder (dış yatırım için döviz alınıyor)

NFI borçverilebilir fonlar piyasasında belirlenir;
kurdan bağımsızdır: NFI eğrisi dikeydir

Dikkat: NX ve NFI eksi yada artı olabilir (cari
işlemler dengesi açık yada fazla verebilir)

Döviz piyasasında denge

Reel döviz kuru döviz piyasasında TL talep ve
arzının eşitlenmesini temin eder

Denge kurunda, net ihracattan gelen TL talebi net
sermaye hareketinden gelen TL arzına eşittir

Eğer dengede net ihracat eksi ise (cari dengede
açık), TL talebi negatiftir dolayısı ile TL arzı da
negatiftir (yani sermaye hesabında fazla vardır)

Eğer dengede net ihracat artı ise (cari dengede
fazla), TL arzı pozitiftir dolayısı ile TL arzı da
pozitiftir (yani sermaye hesabında açık vardır)

Denge dışında, talep arzdan yüksek ise (döviz
bolluğu) TL değer kazanır; arz talepten yüksek
ise (TL bolluğu) TL değer kaybeder

Rer Reel döviz kuru rer0

Döviz piyasasında denge NFI

NX Döviz piyasında TL miktarı

Cari işlemler NFI = 0 Cari işlemler Döviz

dengesi açığı dengesi fazlası TL miktarı

Klasik açık ekonomi: değerlendirme

Model basit şekilde kur-faiz ilişkisini anlamaya
yardımcıdır

Milli gelirin sabit tutulması analizi kısıtlamaktadır

Kur ve faiz reeldir; enflasyon, nominal faiz ve kur
yoktur

Para politikası yoktur (klasik “dichotomy”)

Açık ekonomide kurun esas itibariyle tasarruf-
yatırım ilişkisi ve iç para-döviz tercihleri ile
belirlenmesi önemli bir sonuçtur

Modele likidite tercihi ve para politikası eklenince
açık ekonomi için LM-IS modeline geçilir

Böylece milli gelir Y de modelin içsel değişkeni
halini alır

Açık ekonomide LM-IS

Hatırlayalım: LM-IS modeli borçlanabilir fonlar ve
para piyasasından oluşuyordu

Açık ekonomide NFI (net sermaye hareketi) ve
döviz piyasası ekleniyor

Kapalı ekonomi IS eğrisinde sadece iç yatırım
vardı: şimdi iç yatırım + net sermaye hareketi var

LM eğrisi uygulanan kur rejiminden etkilenir: açık
ekonomide kur rejimi (sabit versus serbest kur)
para arzının kontrolünde çok farklı etki yapar

Serbest kur rejiminde LM eğrisi kapalı ekonomi ile
aynı özellikleri gösterir

Dengede, milli gelir, reel faiz ve reel döviz kuru
eşanlı belirlenir

Açık ekonomide denge

(c) Döviz piyasası

(b) Net sermaye hareketi

(a) LM-IS dengesi

Talep (NX)

Açık ekonomide LM-IS dengesi

Denge büyüklükleri: Y1, r1, E1

Klasik açık ekonomi modeli ile aradaki önemli
fark, reel faizin döviz kuru üstünden net ihracatı
yani gelir düzeyini etkilemesidir

Örnegin reel faizin dengenin altında olduğunu
varsayalım

Bir yandan düşük faiz yatırımları arttırdığından
harcama ve milil gelir artacaktır

Öte yandan TL değer kaybedeceğinden net ihracat
artışı da milli geliri olumlu etkileyecektir

Tüketim, yatırım ve maliye politikasının etkisi
klasik modele benzer ancak şimdi milli gelir de
aynı yönde hareket edecektir

TL miktarı

Para politikası ve mali kriz

Para politikasının dengeye etkisine bakalım

Gevşek para politikası reel faizi düşürür ve buradan
TL’nin değer kaybına yol açarken aynı anda milli
gelir artacaktır

Düşük faiz ve kur, bir yandan yatırımı diğer yandan
net ihracatı arttırarak geliri olumlu etkiler

Güven bunalımı yada benzer nedenle likidite ve
döviz talebinde eşanlı ani artışlar düşünelim

Likidite talebi LM eğrisinde, NFI artışı ise IS
eğrisinde ciddi yukarı kayışa neden olur

Üçlü etkisi vardır: r artar, E ve Y düşer

Eşanlı ekonomik daralma, yüksek faiz ve devalü-
asyon bir “mali krize” işaret eder

Sabit kur rejimi

Döviz kurunun piyasada belirlenmesi varsayımını
bugün için gerçekçidir ama geçmişte çok sayıda
ülke sabit kur rejimini seçmişti

Sabit kur rejiminde döviz piyasasında arz ve talep
dengesizliği halinde piyasa kurun değişmesi ile
dengeye gelemez

Bu durumda arz-talep farkı MB rezervleri
tarafından karşilanacaktır

TL talebi fazla ise rezervler artacak, TL arzı fazla
ise azalacaktır

Rezerv değişmesi MB’nın para arzını denetlemesini
zorlaştıracaktır (FX işlemleri)

Sabit kur rejiminde para politikası etkili değildir

rer

Reel

döviz

kuru

rer1

rer2

Sabit kurda döviz piyasası

>v Rezerv >v kaybı
		Rezerv artışı	^\ NX

NX1 NFI

NX2 Döviz piyasında TL miktarı

Şubat krizi ve dalgalı kur

Şubat krizi öncesinde döviz kuru MB tarafından
belirleniyordu (sabit kur)

Güven bunalımı sonucu NFI eğrisinde ciddi bir
yukarı kayış olduğunu kabul edelim

Kur değişemeyeceğine göre döviz piyasasına TL
arzındaki (döviz talebindeki) artış olduğu gibi MB
rezervlerinden karşilanacaktır

Rezerv düştükçe NFI eğrisi tekrar yukarı kayar

Faizdeki tırmanma bu akışı değiştiremez

Döviz kurunu serbest bırakmaktan başka çare
yoktur

Dikkat: dövize yönelen TL tanım icabı para arzını
kısıtlamakta ve faizi yükseltmektedir

Küçük açık ülkede denge

Bir başka özel hale bakabiliriz: küçük açık ülke
(SOE) yada tam sermaye seyyaliyeti (perfect capital
mobility)

Kanada-ABD, Hollanda-Almanya gibi, büyük bir
ekonomi ile bütünleşmiş küçük ülkeler örneği

Konvertibilite, küçük ülkede faizin büyük ülke
faizine eşit olmasını sağlayacaktır

Bu durumda küçük ülkede faiz LM-IS eğrileri
tarafından belirlenmez, dışarıdan verilir

Onun yerine, LM-IS analizini reel döviz kuru ile
yapmak olanağı oluşur

Yani y eksenine reel faiz yerine reel döviz kuru
konur, x ekseni gene milli geliri temsil eder

Küçük açık ülkede IS-LM

Aşağıdaki analize Mundell-Fleming modeli denir

Mal ve finans piyasasını özetleyen IS eğrisi döviz
kurunun azalan bir fonksiyonu olacaktır

Bir: reel faiz dışarıdan verilmiştir dolayısı ile kur
oynamaları harcamaları etkilemez

İki: kur yükseldikçe net ihracat azalır, kur düştükçe
net ihracat artar; yani kurun düşmesi toplam
harcamayı arttırır

Para piyasasını özetleyen LM eğrisi dikeydir

Faiz dışarından verilince, para arz ve talebi
sabitlenir; yani para talebi kurdan bağımsızdır

Dikkat: faiz sabit olduğuna göre, her para arzı
miktarına bir tek milli gelir düzeyi tekabül eder

Gevşek

maliye

politisası

rer2

LM1

Gevşek

para

politikası

Küçük açık ülkede LM-IS dengesi

Y2 Milli gelir Y

Politikaların etkinliği

Küçük açık ülkede dalgalı kur rejiminde maliye
politikası etkin değildir

Kamu açıkları sadece döviz kurunu etkiler

Buna karşılık para politikası etkilidir: gevşek para
politikası (LM sağa kayıyor) kurun düşmesi ile
birlikte net ihracat üstünden milli geliri arttırır

Sabit kur rejiminde durum tam tersidir

Gevşek maliye politikası faizi yukarı itince, dış
kaynak (sıcak para) MB rezervine girer ve para
arzı artar (LM sağa kayar)

Gevşek para politikasında para rezervi eriterek
MB’na geri döner (LM değişmez)

Açık ekonomide LM-IS: değerlendirme

Faiz haddi, döviz kuru ve milli gelir düzeyi
arasındaki ilişki makroiktisat için çok önemlidir

İlişkinin kur rejimine ve sermayenin akışkanlık
derecesine bağlı olduğu anlaşilmaktadır

Kur rejimi ve sermaye akışkanlığı özellikle maliye
ve para politikalarının etkinliğini belirlemektedir

Güven sorununu ve ülke parasına ani bir saldırıyı
kavramsallaştırma olanağını vermektedir

Modelin sadece reel büyüklüklerle çalisması, yani
enflasyon olgusunu kapsayamaması en büyük
eksikliğidir

O açıdan toplam talep-toplam arz analizi ile
birlikte götürülmesi daha yararlıdır

Açık ekonomide AD-AS

Son olarak toplam talep-toplam arz modelinin açık
ekonomide işleyişine bakalım

Döviz kurunda değişme hem toplam talebi hem de
toplam arzı etkileyecektir

Para ve maliye politikası aynı iken döviz kurunun
düşmesi haline bakalım

Düşük kur NX üstünden toplam talebi arttırır (AD
sağa kayıyor)

Düşük kur ithal girdi maliyetleri üstünden toplam
arzı azaltır (SRAS sola kayıyor)

Her ikisi enflasyonisttir: fiyatlar artar

Gelire etkisi belirsizdir: hangi eğrinin daha çok
kaydigina bağlı olarak gelir artabilir, azalabilir,
sabit kalabilir

Fiyat Düzeyi

Açık ekonomide olumsuz arz şoku

Petrol ithalatçısı ülke için petrol fiyatlarındaki ani
bir artışın etkisini izleyelim

Toplam arz azalır (SRAS sola kayar) ve kısa
dönemde stagflasyon görülür

Petrole ödenen ek döviz resesyonun diğer ithalatı
azaltması ile bulunduğundan kur değişmez

Para (maliye) politikasının gevşemesi toplam
talebi yukarı kaydırır ama enflasyondaki artışla
birlikte dış açığı da büyütür

Döviz talebindeki artış kuru düşürür ve SRAS
tekrar sola kayar (enflasyon hızlanır)

Açık ekonomide olumsuz arz şoku, devreye
enflasyonun girmesi ile kapalı ekonomiye kıyasla
daha da ciddi sorunlara yol açmaktadır

SRAS2

Açık ekonomide olumsuz arz şoku p

v

Milli gelir

Açık ekonomi: değerlendirme

Açık ekonomi hem mal-hizmet piyasasını (ihracat
ve ithalat) hem de sermaye piyasasını (sermaye
hareketleri) kapsamaktadır

Döviz piyasası hem cari işlemler dengesinden hem
sermaye dengesinden gelen döviz arz-talebi
tarafından belirlenir

Açık ekonomide maliye ve para politikaların
etkinliği ve işleyişi kapalı ekonomiden farklı ve
daha karmaşiktır

Açık ekonomide klasik analizle Keynesyenler
arasındaki farklılık azalır

Döviz kurundaki dalgalanmalar enflasyon-büyüme
arasındaki gerginliği arttırıcı yönde etki yapar

MAKRO POLİTİKALAR

İstikrar, kriz ve politika ikilemleri

Yedinci Bölüm

Büyüme-enflasyon açmazı

Toplam talebin toplam arzdan daha hızlı artması
halinde fiyat düzeyinin yükseldiğini, aksi halde ise
fiyat düzeyinin düştüğünü gördük

Genel kural, toplam arzı zorlayan (LRAS’nı
sağındaki) talep düzeyinin enflasyona yol açmasıdır

Buna karşılık Türkiye dahil pek çok ekonomide hızlı
büyüme ile enflasyonun gerilediği dönemler kadar
stagflasyon dönemlerine raslanmaktadır

Enflasyonla büyüme arasındaki kısa dönemli
karmaşik ilişkinin ortaya çikartilmasi o bakıma çok
önemlidir

Her büyüme enflasyonist midir? Her küçülme
enflasyonu düşürür mü?

Bu sorulara cevap arayarak başlayalım

Phillips eğrisi

Enflasyon-büyüme ilişkisini gösteren önemli bir
analitik ve ampirik araç Phillips eğrisidir

Phillips, İngiltere’de yüksek işsizlik oranlarında
daha düşük enflasyon, düşük işsizlik oranlarında ise
daha yüksek enflasyon gözlemlemişti

İşsizlik oranının ekonominin büyüme hızının iyi bir
göstergesi olduğunu kabul edebiliriz

Bu durumda, iktisat politikası sorumluları için
enflasyonla büyüme arasında bir tercih zorunluluğu
ortaya çikmaktadir

Enflasyonda bir yükselmeyi kabul ederek maliye ve
para politikaları aracılığı ile büyüme hızlandırılabilir

Enflasyonu düşürmek ancak büyümeden fedakarlık
ederek mümkündür

Enflasyon % Phillips eğrisi İşsizlik oranı %

ABD’de Phillips eğrisi
10 Enflasyon oranı %8
6	1973
4 2	* 1970 1968″ #197219671966 19651962 1964 1961 I I I I I ıl I I I I

00 123456789 10 İşsizlik oranı %

ABD’de makro politika

1960′lı yıllarda, Keynesyen iktisatçıların önerileri
çerçevesinde ABD yönetimleri Phillips eğrisini
makro politikalarda kullandılar

İşsizliği düşürmek için enflasyonda küçük artışlar
göze alınıp toplam talep canlı tutuldu

1961 -1969 arasında ekonomi aynen Phillips
eğrisinin öngördügü gibi davrandı

Enflasyondaki küçük artışlar (sekiz yılda % 1.5′dan
yüzde 5′e) işsizlik oranının % 7′den % 4′ün altına
indirilmesine olanak verdi

Ancak, 1970′den itibaren bu ilişki bozuldu

Enflasyondaki artış sürerken işsizlik tekrar
yükselmeye başladı

Phillips eğrisinde kayma

Basit bir soru: Phillips eğrisi nasıl kayar?

Cevap enflasyon dinamiğini anlamayı sağlar

Üç unsuru ayırdedelim

Beklenen enflasyon (πe)

Beklenen satışların gerçekleşme oranı (u - un)

Arz kökenli şoklar (v)

Fiili enflasyonu şu formül verecektir

n = πe - (3 (u - un) + v

İlk kalem beklentiyi, ikincisi talep enflasyonunu,
üçüncüsü ise maliyet enflasyonunu ifade etmektedir

Maliyet enflasyonunu soyutlayalım

Aynı konjonktürde farklı beklentilere farklı Phillips
eğrileri ve enflasyon oranları tekabül edecektir

Beklentiler ve Phillips eğrisi

Enflasyon % e

π
			İşsizlik	oranı %

Enflasyonda “inertia”

Basit bir varsayım yapalım: beklentiler bir önceki
dönem enflasyona göre oluşsun: πe = %A

Ekonomi uzun dönem dengesinde olsun: u - un = 0

Arz şoku olması

Formülden enflasyonun değişmeden süreceğini
buluruz: π = π-1

Bu durumda enflasyonun nedeni talep fazlası
olamaz çünkü yoktur

Enflasyon, bir önceki dönemdeki enflasyon bu
dönem de beklendiği için süregelmektedir

Enflasyonun nedeni geçmiş enflasyondur

Demek ki enflasyonu düşürmek uzun ve zahmetli bir
süreç olacaktır

Dezenflasyon ve fedakarlık oranı

% 60 enflasyonla ortalama büyüme hızını tuturmuş
bir ekonomi düşünelim

Bu ekonomide enflasyon nasıl tek haneye indirilir?

Dezenflasyon: enflasyonla mücadele süreci

Bir yöntem, yıllarca ekonomiyi resesyonda tutarak
beklentilerin % 6′ya gerilemesini sağlamaktır

Ekonomi dezenflasyon boyunca potansiyelinin
altında büyümek zorundadır

Dezenflasyon nedeni ile kaybedilen milli gelir
fedakarlık oranını verir

İkinci yöntem, tek seferde beklentilerin tek haneye
indirilmesidir

Bu yapılabilirse, fedakarlık oranı sıfır olacaktır:
maliyetsiz dezenflasyon

Rasyonel beklentiler

Makro politikanın amaçlanan sonuçları sağlaması
beklentileri nasıl etkilediğine bağlıdır

Ekonomik aktörler beklentilerini nasıl oluşturur?

Rasyonel beklentiler ekolü, piyasaların hükümetin
uyguladığı politikaların mantiki sonuçlarını
beklentilerine dahil edeceklerini önerir

Bu durumda genişleyici politikalar enflasyon
beklentisini değiştirerek Phillips eğrisinin
kaymasına yol açar

Yani enflasyon yükselirken işsizlik azalmaz

Aynı şekilde, hükümetin dezenflasyon kararlılığı
varsa piyasalar bunu algılayacağından
dezenflasyonun fedakarlık oranı düşük olacaktır

2000 programında kur çapasi

1999′dan 2000′e Türkiye’de TÜFE % 68.8′den %
39′a gerilerken GSMH büyüme hızı % - 6.3′den %
6.4′e yükseldi

2000 programı ile devreye giren kur çapasi enflas-
yon beklentileri düşürdü

Phillips eğrisi ciddi şekilde aşağı kaydı

Hızlı büyümeye rağmen enflasyon düştü

2000 programında fedakarlık oranı negatifti: yani
enflasyonu düşerken milli gelir arttı

“Döviz kuru bazlı dezenflasyon programlarını”
cazip kılan, çok düşük hatta eksi fedakarlık oranına
olanak sağlamalarıdır

Maalesef Türkiye’de bu gerçek kavranmadı ve
programın çökmesine izin verildi

10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0

Enflasyon

-2,0 -4,0 -6,0 -8,0 -10,0 Büyüme

Kur çapasi ve Phillips eğrileri

Çoklu denge

“Çoklu denge” makroiktisatta beklentilerin önemini
gösteren bir başka çok önemli kavramdır

Aynı reel politikalar ve büyüklüklerle, beklentilere
bağlı olarak ekonomi biri kötü diğeri iyi iki ayrı
noktada dengeye gelebilir

2000 programının ilk dokuz ayı ile daha sonraki beş

ayı reel politikalar ve büyüklükler açısından aynıdır

İlk dokuz ayda olumlu beklentiler büyüme ve
dezenflasyon getirmiştir (iyi denge)

Kasım sonrasında kötüleşen beklentiler ise Şubat
krizi ile sonuçlanmıştır (kötü denge)

2001 yazında döviz kurunda oluşan “köpük-balon”
kötümser beklentilerden kaynaklanmıştır (kötü

denge)

Popülizm

Popülizm kavramı yüksek enflasyonlu ülkelerdeki
makro sorunlarının anlaşilmasını kolaylaştırır

Popülizm, bütçe açığının her zaman ekonomiye
zarar vermeyeceği varsayımı üstüne inşa edilir

İki variyantı vardır:

Enflasyon ekonomiye zarar vermez

Keynesyen çarpan açığın finansmanını sağlar

Popülist politikalar ya transferdir (memura zam,
çiftçiye destek, erken emeklilik, vs) yada sosyal
içerikli kamu yatırımlarıdır (okul, hastane, vs)

Popülist politikalar kısa dönemde toplam talebi
arttırarak enflasyonu ve büyüme hızını yükseltirler

Uzun dönemde dış dengesizliklere yol açarak
ekonomik krizle sonuçlanırlar

Konvertibilite ve kriz

Popülist çevrim (cycle) sermaye hesabının serbest
olup olmadığına bağlı olarak farklı çalisir

Konvertibilite yoksa, genel kural sabit kur rejimidir

İç talep patlaması başlangıç koşullarına bağlı olarak
birkaç yıl hızlı büyümeden sonra büyük dış açıklar,
döviz kıtlığı ve üretimin durması ile sonuçlanır
(1955-58; 1978-79)

Konvertibilite varsa bir süre dış açık yüksek faizle
cezbedilen kısa vadeli sermaye (sıcak para) ile
finanse edilir sonunda büyük bir devalüasyon ve ağır
bir resesyon yaşanır (1994)

2001 krizi böyle bir popülist çevrime tekabül

etmemektedir

Krizi tetikleyen “bilanço sorunları” olmuştur

Cari denge ve bilanço krizleri

Türkiye’nin savaş sonrası dönemdeki üç büyük
ekonomik krizi (1958, 1979 ve 1994) popülist
politikalar sonucu oluşan cari işlemler dengesindeki
açıklardan kaynaklanan krizlerdir

2001 krizi farklıdır

Geri planda, başta kamu bankaları (Ziraat ve Halk),
bankacılık kesiminde aşirı vade ve kur riski alınması
sonucu bilançoların bozulması yatmaktadır

Cari denge krizlerinde paranın devalüasyonu kısa
sürede ekonomik dengelerin yeniden tesisini sağlar
ve ekonomi hızla resesyondan çikar

Bilanço krizlerinde devalüasyon krizi derinleştirir ve
bankacılık kesimi sorunları resesyonu uzatır ve
derinleştirir

Sabit kur ve serbest kur

Sabit kurun avantajı tüm ekonomik aktörler için
belirsizliği azaltmasıdır

Döviz kazanan kesimlerin uzun dönemli plan
yapmalarını kolaylaştırır

Buna mukabil, döviz kurunu koruyabilmek için iç
talebi ve büyüme hızını düşürme pahasına sıkı para
politikaları uygulamak zorunluluğu doğabilir

Reel kurdaki değişmeler ani ve büyük oranda olur;
ekonomide hasar yapar

Dalgalı kur döviz kazanan ve kullanan kesimler için
belirsizliği arttırır

Para politikasının iç talebin makul düzeyde
tutulması amaçlı kullanılması olanağını verir

Ani büyük kur hareketleri yaşanmaz

Küreselleşme üçlemi

Açık ekonomi ve küreselleşme ülkelerin iktisat
politikası opsiyonlarını sınırlandırmaktadır

Üç politika aracı:

Sermaye akımları (konvertibilite)

Faizler (para politikası)

Döviz kuru (kur rejimi)

Üçlem: bir devlet bu üçünden sadece ikisine
hükmedebilir; üçüncüsü piyasaya kalacaktır

Konvertibilite varsa, ya faizi yada kuru denetler

Hem faizi hem de kuru denetlemek istiyorsa mutlaka
konvertibiliteden vazgeçmelidir

Gelişmiş ülkeler konjonktüre karşı para politikasını
ellerinde tutarlar; kur serbesttir

1990-2000 arasında Türkiye kuru denetlemiştir

GSMH Büyüme Hızı ( 1988-2001)

“Dandik Para” ve dalgalı büyüme

Para ikamesi TL’ye sürekli içeriden saldırı riskini
getirmektedir

Kuru korumanın yolu yüksek reel TL faizidir

Olumsuz iç yada dış şok halinde para politikasını
gevşetme opsiyonu mevcut değildir

Resesyonda genişleyici para politikası uygulana-
mayınca daralma derinleşmektedir

Bu durumda küçük şokların bile büyüme hızında
büyük dalgalanmalar yaratması kaçınılmazdır

Serbest kurla reel faizler ve büyüme hızı
istikrarlıdır, döviz kuru ise dalgalanır

Denetimli kurla kur istikrarlıdır, reel faizler ve
büyüme dalgalanır

Çalkantilı büyüme: 1988-2001

- - Ort.Büyüme Hızı (1988-2001)

Reel GSMH 1987-2001

Milyar TL

130.000

120.000

110.000

100.000

90.000

80.000

70.000

60.000

1987Q4 1989Q4 1991Q4 1993Q4 1995Q4 1997Q4 1999Q4 2001Q4

— GSMH (Alıcı Fiyatlarıyla)

Para talebinde istikrarsızlık

Teknolojik yenilikler, sermaye hareketleri, para
ikamesi, kayıt-dışı ekonomi gibi etkenler para
talebinin istikrarını olumsuz etkiler

Yeni mali enstrümanlar açık ekonomilerde MB
denetimi dışındaki para-benzeri varlıkları arttırmıştır

Düşük enflasyonlu ülkelerde bile kısa dönemde
paranın dolaşim hızında ve para talebinde büyük
oynamalar izlenmektedir

Para talebinin ve dolaşım hızının çabuk ve
beklenmedik yönde değişmesi MB ve para politikası
için önemli sorunlar yaratır

Para arzı, para talebi ve faiz arasındaki ilişkiyi
gözden geçirmek gerekir

Para arzının denetimi

MB’nın para arzı miktarı üstündeki fiili denetimi
herzaman yeterince hassas değildir

İki önemli sorunun altını çizelim

Hanelerin ve firmaların arzuladıkları mevduat/nakit
oranı hızla yükselebilir yada düşebilir

Aynı şekilde bankaların kredi/mevduat oranı da
piyasa koşullarına bağlı olarak hızla değişebilir

Bu durumda para tabanı sabit iken ekonomideki para
arzının artması yada azalması mümkündür

Para miktarını denetleme sorunlarının anlaşilması
sonucu MB’ları para politikasında ağırlığı faiz
oranlarına vermişlerdir

Yani faiz haddi para arzını belirler

“Discretion versus rules”

Para politikası fiilen nasıl yapılmalı?

“Discretionary” politika sorumluluk ve yetkinin
MB’da olmasını ve MB’nın istediği araçları
ekonominin ihtiyaçlarına göre kullanmasını önerir

“Rules-based” politika ise MB’nın önceden

açıkladığı bir para politikası kuralını konjonktüre
göre değiştirmeden aynen uygulamasını önerir

2000 yılındaki kur çapasi kurallı politika örnegidir;
şu anda ise MB para politikasında istediği araçları
ihtiyaca göre devreye sokma yetkisini haizdir

Kurallara bağlı politika anlayışına “monetarizm” adı
da verilir

Keynesyenler MB’nın yetkilendirilmesini savunur

John Taylor’un kuralı

John Taylor Stanford Üniversitesi eski ögretim
üyesi ve halen ABD Hazine Bakan yardımcısıdır

ABD için önerdigi basit para politikası kuralı ile
ünlüdür; Fed Başkanı Greenspan’ın bu kuralı
uyguladığı söylenir

Kural MB iskonto haddini enflasyonun ve milli
gelirin hedef büyüklüklerden sapmasına bağlar

id = π + 2.0 + 0.5 (π - 2.0 ) - 0.5 [ ( Y - Y ) / Y ]

Eğer enflasyon % 2 ve büyüme potansiyele eşit ise
iskonto haddi % 4 olacaktır

Enflasyondaki artış ve büyümedeki hızlanma
iskonto haddini arttıracak, büyümenin yavaşlaması
ve enflasyondaki düşüş ise düşürecektir

Genel değerlendirme

Yüksek enflasyon, para ikamesi, belirsizlik ve güven
(credibility) sorunları istikrarlı ortamlar için üretilen
teorik araçları geçersiz hale getirir

LM-IS ve AD-AS analizleri istikrarlı ekonomilerde
anlamlı şekilde kullanılabilir

MAKROİKTİSAT 4

Paranın değeri ve para talebi

Paranın değerini nasıl ölçeriz?

Bir birim paranın farklı dönemlerde satın aldığı mal
ve hizmet sepetini karşilaştırarak

Başka türlü söylersek, paranın değeri Vm fiyatlar
genel seviyesi P’nin tersidir

V = 1 / P

Vm = 1 ı

Dikkat: bu hali ile paranın değeri sadece aynı ülke
parasinin iki ayrı dönemdeki satın alma gücünü
karşilaştırmak için kullanılabilir

Para talebi paranın değerinin azalan bir fonksiyonu-
dur: paranın değeri arttıkça daha az para talep edilir.

Yani para talebi eğrisi azalan eğimlidir

Para talebi

Paranın Değeri

(Yüksek)

Fiyat Düzeyi

(Yüksek)

Para miktarı

Para arz ve talebi dengesi

Paranın Değeri (yüksek) 1 ¾ ½ ¼ (düşük) 0

A A Para arzı Paranın Denge değeri MB’nın saptadığı Para miktarı

Denge fiyat ” düzeyi Para talebi Para miktarı

Fiyat Düzeyi 1 (düşük) 2 2 4 4 1.33 (yüksek)

Parayı ne değerli kılar?

Bir para ne zaman “sağlam ” olur?

Bu konuda çok illüzyon mevcuttur

-Nüfus, büyüklük, askeri güç önemsizdir: İsviçre, Danimarka, Singapur

Kişi başına gelirle bir ilişkisi yoktur: Mısır,
Hindistan, Çin

Dış açıkla bağlantılı değildir: ABD

Kanuni (fiat) paranın değeri insanların ve piya-
saların o paraya ne kadar güvendiklerine bağlıdır

Güveni ekonomik politikaların ciddiyeti ve
yönetimlerin sorumluluk duygusu tesis eder

Geçmişinde enflasyon ve kriz olmayan ülkenin
parası sağlam olur çünkü güvenilir (İsviçre)

Enflasyonun tarihi

Dünya ekonomik tarihinin bize gösterdiği, uzun
dönemde enflasyonun kural değil istisna olduğudur

Bazı ülkeler bazen enflasyon yaşar; piyasa ekono-
milerinde barış döneminde enflasyon olmaz

1970′ler ve 1980′ler dünya enflasyonunun iki-haneli
sayılara yükseldiği tek dönemdir

Bunda petrol fiyatlarındaki büyük artışın önemli
payi vardır

Türkiye gibi bazı ülkeler ise üç-haneli ve yakının-
daki enflasyonla onyıllar yaşamıştır

Yüksek enflasyon ülkeleri genellikle hiperenflas-
yona düşerler: Türkiye bir istisnadır

Dünyada enflasyon: uzun dönem

	TÜFE	TÜFE	Ortalama	TÜFE
(%)	1960	1998	Enflasyon	2001
Almanya	100	327	3.2	1.7
İsviçre	100	370	3.5	0.7
Hollanda	100	469	4.1	3.8
Belçika	100	495	4.3	2.6
ABD	100	545	4.6	1.1
Japonya	100	563	4.7	-1.4
Kanada	100	604	4.8	1.3
Tayland	100	739	5.4	0.3
Fransa	100	797	5.6	2.0
İngiltere	100	1,277	6.9	1.3
Hindistan	100	1,960	8.1	4.9
Mısır	100	3,594	9.9	2.5
Kuzey Kore (*)	100	2,057	9.9	-1.1
Yunanistan	100	6,006	11.4	3.4
Meksika	100	386,831	24.3	4.8
Türkiye	100	10,671,487	35.6	68.5
Arjantin	100	147,354,786,447,214	109.0	4.0

(*) Seri 1966 yılından başlamaktadır

Dünyada enflasyon: onyıllar

		Ortalama	Enflasyon (%)
	1960-98	1960s	1970s	1980s	1990s
Almanya	3.2	2.6	5.0	2.0	2.8
İsviçre	3.5	3.3	5.1	2.8	2.3
Hollanda	4.1	4.5	7.5	1.9	2.6
Belçika	4.3	3.2	7.9	4.3	2.1
ABD	4.6	2.5	7.7	4.2	3.0
Japonya	4.7	5.6	9.8	1.8	1.1
Kanada	4.8	2.9	8.6	5.3	1.9
Tayland	5.4	1.9	9.8	3.5	5.0
Fransa	5.6	3.9	9.9	5.8	2.0
İngiltere	6.9	3.8	14.3	5.8	2.9
Hindistan	8.1	7.3	7.8	8.6	9.5
Mısır	9.9	3.9	9.4	17.4	11.5
Kuzey Kore (*)	9.9	4.2	15.8	4.8	5.6
Yunanistan	11.4	2.2	14.6	18.6	11.7
Meksika	24.3	2.7	17.2	73.9	19.7
Türkiye	35.6	4.1	26.9	44.9	81.2
Arjantin	109.0	23.1	134.4	390.5	15.9

(*) Seri 1966 yılından başlamaktadır

Enflasyon parasal bir olaydır

Enflasyon dünyanın her yerinde ve her zaman esas
itibariyle parasal bir olaydır

Başka deyişle, öncelikle ekonominin mübadele
aracının (para) değeri ile ilgilidir

Enflasyon Merkez Bankasının para talebinin
üzerinde para basması sonucu oluşur

Basılan para mal ve hizmet piyasalarında talep
fazlası yaratarak fiyatları yükseltir

Fiyatlardaki artış para talebini arttırdığından basılan
paraya tekrar talep oluşturur

Para miktarındaki değişmenin fiyatları hangi
mekanizmalarla ve nasıl bir zaman profili içinde
değiştirdiği makroiktisadın önemli bir konusudur

Miktar Teorisi

Para miktarı ile fiyat düzeyi arasındaki birebir ilişki
iktisadın en eski teorilerinden birini oluşturur

Paranın miktar teorisi (Quantity Theory of Money)
ekonomide para miktarının paranın değerini
belirlediğini ifade eder

Para arzı ile paranın dolaşim hızının çarpimi bize
fiyat düzeyi çarpi reel geliri verir

M x V = P x Y

Denklemin sağ tarafı nominal GSMH’dır

Eğer V ve Y’nin sabit olduğunu düşünürsek, fiyat
düzeyi P’deki değişme para arzı M’deki değişmeye
eşit olacaktır

Örnegin M iki katına çikarsa, P de iki katı olur

Miktar teorisi: değerlendirme

Miktar teorisinin iki hayati varsayımı vardır

Dolaşım hızı istikrarlı olmalıdır

Gelir esas itibariyle üretim fonksiyonu tarafından
belirlenmelidir

İkisi de uzun dönem için makul kabul edilebilir

Kısa dönemde ise ikisi de değişebilir

En az birkaç yılı kapsayan uzun dönemde miktar

teorisinin geçerli olduğu genellikle iktisatçılar
arasında kabul görür

Daha kısa sürelerde ise para politikası (para miktarı)
ile gelir düzeyi arasında bir ilişki mevcuttur

Türkiye’de TÜFE ile M2Y+R arasındaki yakın ilişki
miktar teorisini doğruluyor (1985-2001)

10000

Türkiye’de para ve enflasyon

1985 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001

—M2Y+R Index (GNP growth adjusted) —CPIINDEX

Paranın tarafsızlığı

Klasik iktisatçılar reel büyüklüklerin para arzından
etkilenmediğini önermislerdir

Klasik “dichotomy” ekonomide reel ve nominal
değişkenlerin ayrışmasına denir

Büyüme, istiham, yatırım, reel ücret, nisbi fiyatlar,
vs. gibi reel değişkenler fiziki yada sabit ölçülerle
hesaplanir

Nominal değişkenler ise nominal ücret, nominal
GSMH gibi parasal büyüklüklerdir

Paranın tarafsızlığı para miktarındaki değişmenin
reel değişkenleri etkilememesidir

Klasik “dichotomy” ve paranın tarafsızlığı miktar
teorisinin mantiki sonuçlarıdır

Hiperenflasyon ve “seignorage”

Hiperenflasyon aylık % 10 ve üstü fiyat artışlarıdır

Nedeni tekdir: kamu harcamalarını vergilerle
karşilayamayan hükümet giderek artan oranda para
basma yoluna gider

Yani hükümet harcamalarını “enflasyon vergisi” ile
karşilar

Enflasyon vergisini para tutan herkes öder

MB’nın para basması karşilığında elde edilen gelire
“seignorage” (beylik hakkı) denir

Enflasyon yükseldikçe toplum paradan kaçar ve aynı
beylik hakkını toplamak için basılması gereken para
miktarı artar

Enflasyonun maliyeti

Enflasyon kaynak israfına ve böylece ortalama
büyüme hızının düşmesine neden olur

Enflasyon ekonomik aktörlerin gelirlerini azaltmaz:
bir malın fiyatı aynı zamanda onu üretenin geliridir

İktisatçılar % 2-3′ün üstünde enflasyonun ekonomi
için kötü olduğu kanısındadır

Enflasyonun maliyetleri

Kösele maliyeti

Menü maliyeti

Nisbi fiyat sorunları

Vergi çarpiklıkları

Para ikamesi ve dolarizasyon

Servet dağılımda keyfi bozulmalar

MİLLİ GELİR, FAİZ VE FİYATLAR LM-IS ve AD-AS Modelleri

Beşinci Bölüm

Varsayımlar

Üçüncü Bölümdeki modelimizi parayı da dahil
ederek yeniden ele alacağız

Kapalı ekonomi varsayımını sürdürüyoruz: ekonomi
dış dünyaya bir sonraki bölümde açılacak

Amacımız, enflasyonun da olabildiği bir kapalı
ekonomide çevrisel akımın kısa ve uzun dönemde
düzgün işleyişini anlamaktır

Neleri arıyoruz?

Reel değişken: milli gelir düzeyi Y , faiz haddi r,
tasarruf S, yatırım I, reel para talebi M/P

Nominal değişken: fiyatlar genel düzeyi P, nominal
gelir P x Y, nominal faiz haddi i, vs.

Politika değişkeni: para arzı Ms, kamu dengesi (T-G)

İki model

Bütün değişkenleri aynı modelde görmek işleri
karıştırcaktır

İki ayrı model kuracağız

LM-IS (Liquidity Money - Investment Saving)
modelinde fiyat düzeyi P model dışından veriler

Reel gelir Y ve reel faiz r model içinde belirlenir

Toplam talep - toplam arz (AD-AS: Aggregate
Demand - Aggregate Supply) modelinde reel faiz
haddi r dışarıdan verilir

Reel gelir Y ve fiyat düzeyi P model içinde
belirlenir

Önce LM-IS modelini, sonra AD-AS modelini
inceleyeceğiz

LM-IS: piyasalar

Model üç piyasanın karşilıklı ilişkilerini özetler ve
nasıl aynı anda dengeye geldiklerini araştırır

Mal ve hizmet piyasası: toplam harcama ve gelir
denklemi ifade eder

Y = C + I + G = H

Reel milli gelirin büyüklüğü bu piyasada belirlenir

Borçverilebilir fonlar piyasası: tasarruf-yatırım
eşitliği özetler

S = I + ( G -T )

Reel faiz haddi bu piyasada belirlenir

Para piyasası: para arz ve talebinin eşitlenmesidir

Ms = Md

Reel faiz haddi bu piyasada da belirlenir

Yatırım ve tasarruf

Klasikler için yatırım ve tasarruf reel faiz haddinin
fonksiyonu idi

Keynes tasarrufu milli gelirin fonksiyonu yaparken
yatırımı dışarıdan belirliyordu

Her iki modeli birleştirebiliriz

Tasarruf: reel faiz ve gelirin fonksiyonudur

S = S( r, Y )

Yatırım: reel faizin fonksiyonudur

Borçverilebilir fonlar piyasası denge koşulu aynıdır:

S = I

Dikkat: her gelir Y düzeyine farklı bir tasarruf arzı
eğrisi tekabül edecektir

Faiz haddi

0

0

Tasarruf-yatırım dengesi

S=I

S2=I2

0=I0

S1=I 1 Borçverilebilir Fonlar (trilyon TL)

IS eğrisi

Üç farklı gelir düzeyi aldı

Y2

Daha yüksek gelir daha fazla tasarruf anlamına
geldiğinden tasarruf eğrisini yukarı kaydırdı

Böylece her gelir düzeyinde borçlanabilir fonlar
piyasasında farklı bir denge oluştu

Buna göre artık Y ile r arasında bir ilişki kurabiliriz

Ceteris paribus, Y arttıkça r düşmektedir

IS eğrisi farklı gelir düzeylerinde borçlanabilir
fonlar piyasasını dengeye getiren reel faiz haddi r’yi
göstermektedir

Bütçe dengesi (T - G) ve tüketim ve yatırım
fonksiyonları veridir

Faiz haddi

IS eğrisi

Y1 Milli gelir Y

IS eğrisinde kayma

Tasarruf-yatırım denkliğine geri dönelim

S = ( Y -C -T ) + ( T -G )

Tüketim fonksiyonunda, vergilerde yada kamu har-
camalarında bir değişiklik IS eğrisini kaydıracaktır

Aynı şekilde, yatırım fonksiyonunda bir değişme de
IS eğrisini kaydıracaktır

IS eğrisi, tüketim ve yatırım fonksiyonları ve kamu
dengesi sabit iken faiz haddi ile gelir arasındaki
ilişkiyi vermektedir

r=/S(Y|C,/,T,G)

Örneğin kamu açığının büyümesi halinde IS yukarı
(IS1), tüketim eğiliminin düşmesi halinde aşağı (IS2)
kayacaktır.

rFaiz haddi	IS eğrisinde kayma
r
r0		\	\\ IS2

Y1 Milli gelir Y

Likidite talebi

Bir önceki bölümde para talebi Md ile fiyatlar genel
seviyesi P arasında ilişki kurduk

“İşlem saiki ile para talebi” reel gelirin ve fiyat
düzeyinin artan fonksiyonudur (miktar teorisi)

Mdt = (1 /V) x (P x Y) = Md( Y , P )

Ancak, paranın fırsat maliyeti kaybedilen faizdir

“Likidite talebi” nominal faiz haddinin azalan bir
fonksiyonudur

Mdl = Md ( i)

Nominal faiz haddi = reel faiz haddi + enflasyon

Bu durumda toplam reel para talebini gelirin ve reel
faizin fonksiyonu olarak yazabiliriz

(M / P)d = Md ( r , Y )

Para piyasasında denge

Faiz haddi

Para piyasasında denge

Reel para talebi, reel faiz haddi, reel gelir ve fiyatlar
arasındaki ilişkiyi açalım

P ve r sabit iken, gelirdeki artış reel ve nominal
para talebinin arttırır

Y ve r sabit iken fiyatlardaki artış nominal para
talebini arttırır

Y ve P sabit iken faizlerdeki bir artış nominal ve
reel para talebini düşürür

Para piyasası MB’nın kontrolündeki para arzı ile
para talebi eşitlenince dengededir

Md = Ms

Farklı gelir düzeylerine (Y2> Y0 > Y1) tekabül eden
para piyasası dengelerini saptayarak LM eğrisine
ulaşirız

Y2

Faiz haddi

LM eğrisiL=M

Y1 Milli gelir Y

LM eğrisinde kayma

Para piyasasında iki faktör çok önemlidir

Para arzındaki her değişme LM eğrisini kaydırır

Likidite talebi çok sayıda değişkenden etkilenir

Örnegin enflasyon beklentilerine, siyasi
istikrarsızlığa, savaş haline, vs. göre likit olma
arzusu değişecektir

LM eğrisi para piyasasında faiz haddi ile gelir
arasındaki ilişkiyi vermektedir (p = beklentiler)

r = /_M(Y|v, Ms,(3 )

Örneğin para arzı artınca LM aşağı (LM2),
beklentilerin kötüleşmesi halinde ise yukarı (LM1)
kayacaktır

Faiz haddi

LM0 LM2

v

Milli gelir

LM eğrisinde kayma

LM-IS dengesi

İki eğri aynı eksenlere sahiptir: aynı şekil üstünde
bir araya getirebiliriz

İki eğrinin kesiştiği noktadaki reel gelir Y ve reel
faiz haddi r hem borçverilebilir fonlar hem de para
piyasasında aynı anda dengeyi sağlamaktadır

Denge gelir ve faiz düzeylerinde (Y0, r0)

Mal-hizmet piyasasında harcama ve gelir eşittir

Borçlanabilir fonlar piyasasında tasarruf ve
yatırım+kamu açığı eşittir

Para piyasasında para arzı ve likidite talebi eşittir

Tüm diğer gelir ve faiz düzeylerinde bir yada birkaç
piyasa denge dışında olacaktır

Model faizi ve gelir düzeyini eşanlı belirlemektedir

LM-IS dengesi

Milli gelir

Para ve maliye politikası

Maliye polikasının gevşediğini kabul edelim: kamu
açığı büyüyecektir

IS eğrisi yukarı doğru kayar

MB para arzını sabit tutarsa, faizler yükselirken gelir
artar

Eğer aynı anda MB para politikasını gevşetirse LM
eğrisi de aşağı kayacağından gelir artışı daha da
yüksek olur ama faiz değişmez

MB para politikasını sıkarsa gelir sabit kalır ama
faizler daha da yükselir

Siyasi istikrarsızlık sonucu beklentilerde bir
kötüleşme ve tüketim eğiliminin düşmesi aynı anda
olursa IS aşağı LM yukarı kayacağından gelir
mutlaka düşer

Gevşek maliye ve para politikası

Y1 Milli gelir Y

LM-IS: değerlendirme

Model Klasikler-Keynes zıtlığını bir arayol bularak
çözmeye çalisiyor

Klasik ekolün bir yandan kısa dönemde geliri sabit
tutmaktan vazgeçmesi diğer yandan Keynes’in
likidite talebini kavramını kabul etmesi demektir

Kısa dönemde gelir dalgalanmaları ve faiz haddinin
para piyasalarından etkilenmesi gerçek yaşamla
uyumludur

O nedenle makroiktisadın temel ilişkilerini
açıklamakta yararlıdır

Büyük zafiyeti fiyat düzeyini dışarıdan almasıdır

Keynesyen iktisatçılar IS-LM yerine fiyat düzeyini
kullanan toplam talep-toplam arz analizini
geliştirmişlerdir

Toplam talep - toplam arz

Model, gelir düzeyi-enflasyon ilişkisini arz-talep
dengesi aracılığı ile açıklamaktadır

Şekil üstünde düşünelim: y eksenine fiyatlar genel
seviyesi P, x eksenine ise milli gelir Y konur

Toplam talep eğrisi P’nin azalan bir fonksiyonudur

Toplam arz eğrisi P’nin artan bir fonksiyonudur

Toplam arz ve toplam talep eğrilerinin kesiştiği
noktada hem milli gelir düzeyi hem de fiyatlar genel
seviyesi belirlenmektedir

Toplam arz eğrisinde uzun ve kısa dönemi
ayırdederek uzun dönemde hem üretim fonksiyonu
tahdidini hem de kısa dönemdeki dalgalanmaları bir
arada açıklamak mümkün olabilecektir

Toplam talep - AD

Toplam talep eğrisi hanelerin, firmaları ve devletin
her fiyatta mal ve hizmet talebini göstermektedir

Kapalı ekonomide toplam talep tüketim, yatırım
ve devlet harcamaları toplamıdır (açık ekonomide
net ihracat NX eklenir)

Y = C + I + G

Tüketim ve yatırım fonksiyonları ve maliye
politikası sabit iken, toplam talep, fiyat düzeyinin
fonksiyonudur

Y = F ( P |C, I, G , T )

P’nin gerilemesi, serveti arttırarak ve faizi
düşürerek reel talebi arttırır (negatif eğimli eğri)

Sabitler değişince AD eğrisi kayar

Fiyat Düzeyi

Gevşek iktisat politikası

Toplam talepte kayma

Tüketim fonksiyonun değişmesi: tüketim
eğilimindeki artış eğriyi sağa, düşüş sola kaydırır

Yatırım eğiliminin değişmesi: yatırım arzusunda
artış eğriyi sağa, azalış ise sola kaydırır

Maliye politikası: gevşemesi halinde (daha büyük
G yada daha küçük T) eğri sağa, sıkılması halinde
sola kayar

Her üçünde çarpan katsayısı işler; sağa kayışta reel
faiz yükselir sola kayışta düşer

Para politikası: gevşemesi halinde eğri sağa,
sıkılması halinde sola kayar

Para politikası gevşeyince reel faiz düşer, sıkılınca
yükselir

AD

Toplam talep eğrisi

v

Y Milli gelir Y

P

Fiyat Düzeyi

Toplam arz - AS

Toplam arz eğrisi firmaların her fiyatta mal ve
hizmet üretim ve arzını göstermektedir

Uzun dönemde üretim fonksiyonu tarafından
belirlenir: LRAS dikeydir (klasikler)

Kısa dönemde toplam arz fiyat düzeyindeki
değişmeden etkilenir: SRAS pozitif eğimlidir

Yatay SRAS eğrisi basit Keynesyen modeli verir

SRAS ekonominin maliyet yapısını yansıtır: daha
fazla üretim maliyeti yükselterek mümkündür

Maliyet yapısını değiştiren faktörler kısa dönem arz
eğrisinde kaymaya neden olur

Ücretlerde, vergilerde, kamu ve doğal kaynak fiyat-
larında değişim, verimlilik artışı ve fiyat beklenti-
lerindeki değişme halinde toplam arz eğrisi kayar

Kısa dönem toplam arz - SRAS

Maliyet artıyor SRAS1

Maliyet düşüyor

Milli gelir

SRAS2

SRAS3
LRAS2 Ekonomik büyüme

Fiyat Düzeyi

Milli gelir

Uzun dönem dengesi

Toplam talep eğrisinin kısa ve uzun dönem toplam
arz ile aynı noktada kesişmesi ekonominin uzun
dönem dengesidir

Milli gelir tam istihdam düzeyindedir

Fiyatlar üstünde artış yada azalış baskısı yoktur

Uzun dönem denge makroekonomik istikrar
anlamına gelmektedir

Eğer her üç eğri (AD, SRAS, LRAS) aynı noktada
kesişmiyorsa çevrisel akımın düzgün işleyişi
bozulmuştur

Eğer milli gelir tam istihdam dengesinin altında
ise ekonomi resesyona girmiştir

Eğer milli gelir tam istihdam dengesinin üstünde
ise enflasyon gündeme gelmiştir

Uzun dönem dengesi

sras

AD Milli gelir

P Fiyat Düzeyi

Resesyonun iki nedeni

Uzun dönem dengeden sapma ya toplam talebin
(talep şoku) yada kısa dönem toplam arzın (arz
şoku) doğru yerde olmamasından kaynaklanacaktır

Her iki durumda iktisat politikasının tepkisi büyük
önem taşir

Hükümet, bir resesyonun ortaya çikması halinde
para ve maliye politikalarını kullanarak müdahale
edebilir

Yada hiç bir şey yapmadan piyasaların ekonomiyi
tekrar dengeye getirmesini bekleyebilir

Şokun talepten yada arzdan gelmesine göre farklı
sonuçlar ortaya çikacaktir

Örneklere bakalım

Toplam talepte düşüş

Toplam talep eğrisinin sola kayması ile başlayalım

Siyasi istikrarsızlık, tüketici-yatırımcın
karamsarlığı, vs. neden olabilir

Hem milli gelir Y hem de fiyat düzeyi P düşer

Hükümetin resesyona para ve maliye politikası ile
müdahale etmediğini kabul edelim

İşsizlik ücretleri düşürecek ve zaman içinde kısa
dönem toplam arz eğrisi de sola kayacaktır

Bu şekilde ekonomi yeni uzun dönem dengesine
aynı milli gelir fakat daha düşük fiyat düzeyi ile
ulaşacaktır

AD’de sola kayma ile oluşan resesyon SRAS’ı
sola kaymasına yol açarak dengeyi sağlamaktadır

LRAS

SRAS0

SRAS1

Talep kökenli resesyon

v

Milli gelir

Olumsuz toplam arz şoku

Toplam arzda olumsuz şok maliyet yapısında artış
yani SRAS eğrisinin sola kaymasıdır

Açık ekonomide devalüasyon, doğal kaynak
fiyatlarında ani bir artış, enflasyon beklentilerinde
kötümserlik neden olabilir

Yeni dengede milli gelir düşerken fiyatlar
yükselecektir: stagflasyon

Resesyona karşı için devletin iktisat politikasının
gevşettiğini varsayalım (accomodating policy)

Toplam talep sağa kayar: yeni uzun dönem
dengesinde milli gelir aynı ama fiyatlar daha
yüksektir

Resesyonu engellemenin bedeli enflasyondur.

		Olumsuz arz	şoku
pFiyat Düzeyi	N,	LR		/	SRAS1
					/ SRAS0
	t
P0	t	/ z	<	\N AD0	\ AD^

Milli gelir

Resesyon ve iktisat politikası

Ekonomiden kaynaklanan iki resesyon durumunda
iktisat politikasının farklı iki şeklini gördük

Birşey yapmadan beklemek: resesyon SRAS
eğrisine sola kaydırarak kendi kendini tedavi
etmektedir

Maliye ve para politikasını kullanmak: toplam
talepteki artışla resesyondan çikilir ama fiyatlar
yükselir

İlki daha iyi bir yol gibi duruyor ama bir sorun var

Kısa dönem toplam arz eğrisinde aşağı (sağa)
kayış uzun zaman ister, hızlı olmaz

Talebin canlandırılması ise çabuk sonuç verir

Resesyon-enflasyon açmazı çok önemlidir

AD-AS: değerlendirme

Keynesyenler tarafından en yaygın kullanılan
modeldir

Ekonomide esas sorun enflasyon yada enflasyon
tehdidi ise, LM-IS’e kıyasla daha anlamlıdır

LM-IS modeli ile çelişmez, tam tersine onu
tamamlar

Toplam talep eğrisinin negatif, kısa dönem toplam
arz eğrisinin pozitif eğilimi teoride bazı sorunlar
çıkartmaktadır ama sağduyu ile tutarlıdır

Önemli bir sorun, fiyatların artış hızı (enflasyon)
yerine mutlak düzeyi ile çalismasidir

Resesyonla mücadele ile enflasyon arasındaki
çelişkiyi net göstermektedir.